شايد روزنه‌اى به آن باز شود و نور آن تو را هدايت كند . در هر صورت ، اى عزيز ، تو در تمام عوالم برزخ و قبر و قيامت و درجات آن محتاجى به معارف حقهء الهيه و علوم حقيقيه و اخلاق حسنه و اعمال صالحه . در هر درجه كه هستى بكوش و اخلاص خود را زيادت كن و اوهام نفس و وساوس شيطان را از دل بيرون نما ، البته نتيجه برايت حاصل مىشود و راهى به حقيقت پيدا مىكنى و طريق هدايت براى تو باز مىشود و خداوند - تبارك و تعالى - از تو دستگيرى مىفرمايد . خدا مىداند كه اگر با اين علوم ضايعهء باطله و اين اوهام فاسده و كدورات قلبيه و اخلاق ذميمه منتقل به آن عالم شويم چه ابتلا و مصيباتى در دنبال داريم و چه عقبات و دركاتى در پى داريم و اين علوم و اخلاق براى ما چه ظلمت‌ها و وحشت‌ها و آتش‌ها فراهم مىنمايد . فصل نقد كلام غزالى و صدر المتألّهين ] جناب محقق فلاسفه ، صدرالحكماء و المتألّهين - قدّس اللَّه سرّه و أَجْزَل أَجْرَهُ - در شرح اصول كافى از شيخ غزالى « 1 » كلام طويلى نقل فرمايد كه در آن كلام تقسيم نموده است علوم را به علم دنياوى و آخرتى . و علم فقه را از علوم دنياويه قرار داده ؛ و علم آخرت را به علم « مكاشفه » و « معامله » تقسيم كرده است . و علم معامله را علم به احوال قلوب قرار داده است ؛ و علم مكاشفه را نورى دانسته كه در قلب حاصل شود پس از

--> ( 1 ) - ابوحامد محمد بن محمد بن محمد غزّالى ( 450 - 505 ه . ق ) ملقب به « حجةالاسلام » . از بزرگ‌ترين‌فقيهان شافعى و در اعتقادات بر طريقهء اشعرى بود . در نيشابور به حلقهء شاگردان امام الحرمين جوينى پيوست و از امام اكرام بسيار ديد ، وزير نظام‌الملك طوسى نظر به بزرگداشت او مدرسه نظاميهء بغداد را ، كه اهميت بسيار داشت به دو تفويض كرد . غزالى پس از چندى بر اثر تحولى روحى از علوم رسمى كناره گرفت و طريق تصوف را برگزيد ، از آثار اوست : الوسيط و البسيط در فقه ، إحيا علوم الدين ، المستصفى در اصول فقه ، معيار العلم ، تهافت الفلاسفة .